برنامه کامل تغذیه و کود دهی گیاه یونجه

یونجه (Medicago sativa L.) گیاهی چندساله بوده و یکی از مهم‌ترین و با ارزش­ترین گیاهان علوفه‌ای براي تغذیه دام است. این گیاه به علت دارا بودن پروتئین، مواد معدنی و… ارزش غذایی زیادي برای دام دارد. همچنین کشت این گیاه به تجدید مواد آلی خاك، اصلاح خصوصیات فیزیکی خاك و بهبود حاصلخیزي آن کمک می‌کند. از یونجه در برخی مناطق به‌عنوان کود سبز استفاده می‌شود. گیاه یونجه در شرایط آب و هوایی گوناگون، در مناطقی که میانگین درجه حرارت روز از 5 درجه سانتی‌گراد بیشتر باشد، کشت می‌شود و تعداد چین برداشت آن در مناطق گرمسیر بیشتر از مناطق سردسیر است.

طول دوره رشد یونجه طولانی است و برداشت محصول بیشتر در مرحله جوانی صورت می‌گیرد، برداشت چندین محصول یونجه در سال، موجب کم شدن عناصر غذایی خاك و کاهش محصول در سال‌های بعدي می‌شود. این امر به‌ویژه در مورد عناصري چون نیتروژن، پتاسیم و کلسیم بیشتر مشاهده می‌شود. همچنین کمبود عناصر غذایی در خاك، سبب کاهش عملکرد و کیفیت محصول تولیدی می‌شود. از طرفی جذب بیش ‌از اندازه برخی عناصر توسط یونجه، (به علت عدم تعادل عناصر غذایی در خاك)، سبب ایجاد مسمومیت در دام‌ها می­گردد. اختلالات متابولیکی با تعادل مواد معدنی در رژیم غذایی دام‌ها ارتباط داشته و استفاده از توصیه‌های مناسب کودهاي شیمیایی براي رفع عدم تعادل عناصر غذایی در خاک و گیاه ضروري است. در نتیجه مصرف مناسب و به‌موقع کودهاي شیمیایی براي رسیدن به افزایش عملکرد و بهبود کیفیت محصول الزامی بوده و این امر با آزمون خاک قبل از کشت گیاه و مدیریت تغذیه و کود دهی در طول دوره‌های رشد قابل دستیابی است.

آماده‌سازی خاک و کود دهی

گیاه یونجه، خاک‌های عمیق با بافت سبک تا متوسط و حاصلخیز را دوست دارد. مناسب‌ترین pH خاك براي زراعت یونجه 5/6 تا 5/7 است، این گیاه در خاک‌های آهکی که pH آن‌ها بیشتر از 5/7 نیست، به‌خوبی رشد کرده و جزء گیاهان آهک‌دوست است (کاشت یونجه در خاک‌هایی با pH بیشتر از 8 به علت قلیایی بودن این خاک‌ها مشکل است).

یونجه در آغاز رشد به هنگام جوانه زدن نسبت به شوري و قلیائیت خاك حساس بوده ولی بعد از استقرار نسبت به شوري خاك تا حدودي مقاوم است، ازاین‌رو در آغاز رشد باید با انجام آبیاری‌های مناسب میزان شوري خاك را پایین نگه داشت. یونجه داراي ریشه‌های عمیق بوده و در شرایط مساعد ریشه تا اعماق 6 متري نفوذ می‌کند، ازاین‌رو خاک‌های عمیق و نفوذپذیر براي کشت این گیاه مناسب‌تر است. خاک‌های آلی یا پیت براي کشت یونجه مناسب نیستند.

میزان عناصر غذایی و ماده آلی خاك، از مهم‌ترین عوامل مؤثر در تعیین نیاز غذایی گیاه محسوب می‌شوند، بهتر است هرساله پیش از مصرف کود، اقدام به نمونه‌گیری و تجزیه خاك نمود. مقدار مصرف کود حیوانی پوسیده به میزان 10 تا 20 تن در هر هکتار است. در صورت استفاده از ورمی کمپوست و کود مرغی پوسیده، مقدار 5 تن در هکتار توصیه می‌شود که بهتراست هنگام آماده کردن زمین و شخم اولیه مصرف شود. براي تعیین مقدار کود حیوانی لازم است به عواملی مانند ماده آلی خاك، بافت خاك و میزان و نوع بارندگی توجه کرد. براي خاک‌هایی که ماده آلی کمی دارند باید کود شیمیایی بیشتري مصرف کرد. همچنین در خاک‌های با بافت سبک و یا در مناطقی با باراندگی بیشتر باید مصرف کود حیوانی بیشتر باشد.

کمبود نیتروژن در یونجه به‌ندرت مسئله‌ساز می‌شود زیرا باکتری‌های ریزوبیوم که در داخل گره‌هایی روي ریشه‌های یونجه وجود دارند، با گیاه حالت همزیستی ایجاد کرده و می‌توانند نیتروژن هوا را تثبیت و مقداري از آن را در اختیار گیاه قرار دهند. درصورتی‌که براي تأمین فسفر، از فسفات آمونیوم استفاده شود مصرف کود نیتروژنه ضروري نیست ولی مصرف کود سوپر فسفات تریپل برای جبران کمبود فسفر توصیه می‌شود.

در سال اول باید همه کودهاي شیمیایی پیش از کشت مصرف‌شده و با خاک مخلوط شوند. کود آلی درصورتی‌که پوسیده باشد پیش از کشت هم‌زمان با کودهای شیمیایی با خاك مخلوط شوند، اما در حالتی که به‌صورت کامل پوسیده و کمپوست نشده باشد باید پاییز سال قبل از کشت با خاك مخلوط شود تا فرصت کافی برای پوسیدگی کود آلی به تنهایی فراهم باشد. 

در صورت نیاز به مصرف کودهاي پتاسه در خاک‌های سبک و یا در هر خاکی که غلظت پتاسیم قابل استفاده در آن کمتر از 300 میلی‌گرم در کیلوگرم خاك بود بهتر است آن را در دو نوبت به ترتیب بعد از چین اول و همچنین در میانه مرداد ماه بعد از برداشت مصرف کرد. برای تأمین پتاسیم مورد نیاز می‌توان از کودهای سولفات پتاسیم و کلرور پتاسیم استفاده کرد البته استفاده از کلرور پتاسیم تنها در اراضی غیر شور مجاز است.

در روش دست پاش بذر در سال اول و پیش از کشت، کود مصرف‌شده با خاك مخلوط شود ولی در سال‌های بعد در زمان مناسب در سطح مزرعه توزیع و با دندانه با خاك مخلوط گردد. درصورتی‌که کاشت بذر به روش خطی و با ماشین بذرکار انجام شود کودها را به دو روش دست پاش و نواری می‌توان مصرف کرد. بهتر است کود فسفره را به‌صورت نواري و در بین ردیف به فاصله چند سانتیمتر از خطوط کشت مصرف کرد و زمان مصرف کود فسفره باید به‌گونه‌ای باشد که تثبیت در خاک کم باشد. کاربرد 100 تا 200 کیلوگرم در هکتار کود سوپر فسفات تریپل، هنگامی‌که غلظت فسفر قابل‌جذب خاك، کمتر از 15 میلی‌گرم در کیلوگرم باشد توصیه می‌شود.

براي رفع کمبود عنصر گوگرد می‌توان از گوگرد عنصري به همراه باکتری تیوباسیلوس، سولفات پتاسیم- منیزیم و حتی سوپر فسفات تریپل استفاده نمود. کاربرد 200 تا 300 کیلوگرم در هکتار گوگرد هنگامی‌که غلظت آن در خاك کمتر از 20 میلی‌گرم در کیلوگرم است، توصیه می‌شود.

براي رفع کمبود منیزیم می‌توان از کودهاي منیزیمی از قبیل سولفات منیزیم و سولفات پتاسیم – منیزیم استفاده نمود. مصرف خاکی 250 کیلوگرم در هکتار سولفات منیزیم هم‌زمان با کشت در شرایط کمبود بسیار شدید، مؤثر است.

در خاک‌های با pH کمتر از 6 مصرف مواد آهکی به‌صورت مخلوط با خاك، دو یا سه هفته قبل از کاشت و یا در بهترین حالت یک سال قبل از کاشت توصیه می‌شود. یونجه براي تولید یک محصول خوب، به مقدار 450 الی 600 کیلوگرم سولفات کلسیم براي رشد و عملکرد مناسب در خاک‌های دچار کمبود نیاز دارد.

براي اطمینان از حضور باکتري همزیست، بایستی از بذور پیش تلقیح شده استفاده نمود و یا بذور با استفاده از مایه تلقیح rhizobium meliloti که مخصوص یونجه است پیش از کاشت، تیمار شود. حتماً پس از تلقیح باکتري، بذرها در همان روز کشت شود. بذرها در یک ظرف بزرگ با مقدار توصیه‌شده از مایه تلقیح مخلوط شود. عمل تلقیح باید در محل سایه انجام گیرد. به مخلوط بذر و مایه تلقیح بایستی به میزان کافی آب‌قند 10 تا 20 درصد اضافه شود و سپس آن‌ها را به‌خوبی مخلوط کرده تا تمامی بذرها به‌طور مساوي با مایه تلقیح آغشته شوند. بذرها در هواي آزاد به مدت چند دقیقه خشک شده و سپس اقدام به کشت گردد.

بهتر است محلول مایه تلقیح به‌صورت تدریجی به توده بذري اضافه شود تا به مقدار بیشتر از حد به بذرها نچسبد. بایستی توجه داشت که مایه تلقیح در بسته‌بندی عایق به نور و دربسته قرار داشته و دور از حرارت و تابش آفتاب نگهداري شود تا خشک نشود. توصیه می‌شود که کاشت یونجه تلقیح شده نیز در ساعات نخستین صبح و یا در هنگام عصر، زمانی که تابش آفتاب در کمترین میزان خود بوده و دماي هوا نیز کمتر است انجام شود.

نکات مهم:

1. یک مزرعه مناسب براي کاشت یونجه باید داراي خاکی با بافت لوم- شنی یا لوم – رسی با تهویه و زهکشی مناسب، عمقی بیش از 1 متر، pH در حدود 5/6 تا 5/7 و EC کمتر از 2 دسی زیمنس بر متر باشد. کشت یونجه در خاک‌هایی که سطح آب زیرزمینی کمتر از 1 متر است توصیه نمی‌شود.
2. با توجه به نیاز آبی زیاد یونجه، وجود منابع آبی مناسب و کافی نیز از عوامل مهم در انتخاب محل کاشت است.
3. لازم است که پیش از کاشت بذور یونجه با مایه تلقیح rhizobium meliloti تلقیح شده و سپس کشت شوند تا عمل همزیستی و تثبیت نیتروژن به‌صورت موفقیت‌آمیزی انجام شود.
4. با توجه به میزان پایین ماده آلی و در نتیجه مقدار کم نیتروژن در خاك، مصرف کود حیوانی (گاوی یا مرغی) در بیشتر خاک‌های کشور ضروري است.
5. گیاه یونجه از راه همزیستی با باکتری‌های خانواده ریزوبیوم در صورت فراهم بودن شرایط مناسب، قادر است نیاز نیتروژنه خود را تأمین کند، ازاین‌رو از مصرف نیتروژن به‌جز در آغاز فصل رشد به‌عنوان شروع‌کننده (استارتر)، باید خودداري شود.
6. در بین کودهاي نیتروژنه استفاده از نیترات آمونیوم (استارتر) باعث افزایش کارایی مصرف نیتروژن در گیاه می‌شود و توان تثبیت نیز افزایش می‌یابد و استفاده از آن بر دیگر کودها برتري دارد.
7. پیش از کاشت بذر (استارتر) مصرف 50 کیلوگرم اوره یا 75 کیلوگرم نیترات آمونیوم در هکتار توصیه می‌شود. در صورت آغشته کردن بذر یونجه به باکتری‌های تثبیت‌کننده نیتروژن، افزودن فقط 10 تا 15 کیلوگرم نیتروژن در هکتار در هنگام کشت یونجه کافی است. این میزان نیتروژن موجب رشد سریع یونجه‌های جوان و باعث ایجاد تعداد زیاد گره فعال روي ریشه می‌شود.
8. در خاک‌های شور از سولفات پتاسیم و در دیگر خاک‌ها از کلرور پتاسیم استفاده می‌شود.
9. بهترین زمان برای محلول‌پاشی عناصر کم‌مصرف به‌ویژه روي، منگنز، بور و مولیبدن، زمان گلدهی گیاه است.
10. استفاده از 3 تا 4 کیلوگرم در هکتار از بور هر 3 سال یک‌بار به‌طورکلی توصیه می‌شود. بور به‌صورت اسید بوریک، با 24 درصد بور خالص، به کار می‌رود. بهتر است از کودهاي داراي بور در یونجه‌زارهای جدید در اوایل پاییز استفاده شود.