گندم یکی از محصولات اساسی مهم و تأمینکننده غذای بشر در جهان میباشد. این محصول در ایران به دلیل سرانه حدود 50 درصد از نیاز انرژی روزانه، از اهمیت بالاتری برخوردار است. گندم گیاهی یکساله، تکلپه و از خانواده گندمیان Gramineae و از جنس Triticum که داراي گونههای بسیار زیاد وحشی و اهلی است. گندمهای پراکنده در نقاط مختلف جهان همگی مربوط به جنس Triticum بوده و حدود 6000 گونه هستند و بهمنظور تولید دانه براي تهیه نان و خوراك انسان، حیوانات، پرندگان و مصارف صنعتی کشت میشوند و یا بهصورت خودرو، رشد میکنند.
گندم گیاهی است خودگشن، برخی از نژادهاي گندم در انتهاي پوشینه (گلومل) داراي تیغهای باریک و گاهی بلند به نام ریشک بوده و برخی دیگر آن را ندارند. رنگ و اندازه و شکل ریشک در نژادهاي مختلف، متفاوت است. بهطورکلی ریشک اندامی از گندم است که دیرتر از دیگر اندامها به وجود میآید؛ از اینرو سازگاري آن با شرایط خشک بیشتر بوده و سهم آن از نظر مقدار آبی که توسط دیگر اندامهاي گیاه از بین میرود کمتر است.
انتخاب بذر
بذر مهمترین نهاده تولید در زراعت گندم بوده و نقش زیادی در افزایش یا کاهش محصول دارد. حتماً از بذور گواهیشده و مرغوب و متحمل به بیماریها استفاده شود. ضدعفونی بذرها با سموم قارچکش توصیه شده توسط سازمان حفظ نباتات کشور قبل از کاشت توصیه میشود. بذور گندم سالهای قبل که یک سال از زمان تهیه آنها گذشته است مجدداً با سموم تائید شده ضدعفونی گردد. همچنین باید به قوه نامیه (قدرت جوانهزنی و بنیه بذر) این بذرها دقت کرد که از حد استاندارد پایینتر نباشد. بذر گندم در هر منطقه باید در تاریخ کاشت توصیه شده توسط سازمان جهاد کشاورزی کشت گردد. تلقیح بذر بهصورت بذر مال به کودهای زیستی و هیومیک اسید در زمان قبل از کاشت توصیه میشود.
آمادهسازی خاک و کود دهی
گندم را میتوان در خاکهای مختلف کشت کرد ولی خاکی با بافت رس لومی و لوم شنی بهتر از انواع دیگر بافتها میباشد. خاکی با تخلخل خوب و سرشار از عناصر غذایی براي داشتن عملکرد در سطح بالا ضروري است. انجام آزمون خاک قبل از آمادهسازی زمین بسیار ضروری است و موجب توصیه کودی دقیق و افزایش عملکرد گندم در واحد سطح خواهد شد و از نظر اقتصادی باعث کاهش هزینههای اضافی و یا خسارت ناشی از سمیت و کمبود و حتی بیماریهای مختلف در گیاه میگردد.
در زمان آمادهسازی زمین برای کاشت، مصرف 15 تن در هکتار کودهای آلی (گاوی یا مرغی) بهمنظور افزایش حاصلخیزی و بهبود کیفیت خاک ضروری است. بهطور معمول عمق کاشت بین 3 تا 5 سانتیمتر و بهترین روش کاشت، کشت ردیفی با ردیفکار غلات است. در کشت بهصورت دست پاش یا سانتریفیوژ میزان بذر بیشتری در واحد سطح مصرف میشود. میزان بذر مصرفی با توجه به نوع کشت و نوع رقم متفاوت است ولی معمولاً مقدار 125 تا 150 کیلوگرم در هکتار برای کشت با ردیفکار توصیه میشود. در زمان تأخیر در کاشت حتماً باید به ازای هر هفته تأخیر به میزان 10 درصد به مقدار بذر مصرفی افزوده شود.
در هر دو روش خاکورزی مرسوم و یا بیخاکورزی باید کودها پایه مانند سوپر فسفات تریپیل و سولفات پتاسیم و یکسوم از منبع کودی نیتروژنه (اغلب اوره) همزمان با کود آلی مصرف گردد. چنانچه آزمون خاک بیانگر کمبود عناصر غذایی کممصرف باشد مصرف آنها به استثنای سولفات آهن تماماً بهصورت پایه میباشد. مصرف سولفات آهن بهصورت محلولپاشی با غلظت 5 در هزار همزمان با سرک دوم کود نیتروژن انجام شود. همچنین مصرف کودهای عناصر کممصرف در صورت مشاهده علائم کمبود در هر یک از مراحل پنجهزنی، ساقه رفتن (ظهور دومین گره)، ظهور خوشه و بعد از گلدهی و شیری شدن زیر نظر کارشناس مجرب مجاز است.
در اراضی آب گرفته و شور میزان مصرف کود نیتروژن باید بیشتر از حالت نرمال باشد. حتماً مصرف کودهای نیتروژنه بهصورت تقسیط در زمان پنجهزنی، ساقه دهی، شکم خوش انجام شود (مصرف کود اوره بهصورت محلولپاشی در زمان خمیری شدن با غلظت 5 در هزار مفید است). در صورت نبود آزمون خاک توصیه عمومی مصرف 150 تا 200 کیلوگرم اوره در هکتار است. منابع کودی نیتروژن شامل اوره، اوره با پوشش گوگردی، نیترات آمونیوم و سولفات آمونیوم است.
برای تأمین فسفر مورد نیاز گیاه میتوان بهجای سوپر فسفات تریپل از منو آمونیوم فسفات و دی آمونیوم فسفات استفاده کرد. در صورت نبود آزمون خاک توصیه عمومی مصرف 75 تا 125 کیلوگرم کود فسفره میباشد. بهترین روش مصرف کود جایگذاری کود در زیر بذر با استفاده از دستگاه کودکار است. در صورت در اختیار نبودن این دستگاه این کودها قبل از شخم به زمین داده شود و با شخم در عمق 20 سانتیمتری از سطح خاک قرار گیرد.
در انتخاب مزرعه، زمینهایی برای بیخاکورزی انتخاب شوند که حداقل آلودگی به علفهای هرز دائمی را داشته باشند. در صورت وجود علف هرز باقیمانده از زراعت قبلی، کاربرد علفکش پاراکوات به میزان 3 لیتر در هکتار جهت کنترل علفهای هرز یکساله و رانداپ به میزان 5-4 لیتر در هکتار جهت کنترل علفهای هرز دائمی ضروری است. در استفاده از هرگونه سم یا کود حتماً قبل از مصرف با کارشناس مجرب مشورت شود.
یکنواختی توزیع آب و راندمان آبیاری بهشدت به ناهمواری موجود در سطح مزرعه حساس است هرچند سال یکبار (4 تا 6 سال یکبار) عملیات تسطیح با استفاده از ماله لیزری صورت گیرد تا باعث افزایش بهرهوری آب گردد. در خاکهایی با بافت سنگین و نسبتاً سنگین استفاده از کشت جوی و پشته، علاوه بر یکنواخت کردن توزیع آب در سطح مزرعه در تسهیل سایر عملیات زراعی نیز مفید است. طول مزرعه برای آبیاری با توجه به بافت خاک و شیب زمین بین 150 تا 250 متر توصیه میشود.
نکات کاربردی
- مصرف هیومیک اسید در مرحله پیش از آشکار شدن خوشه بهصورت کود آبیاری موجب افزایش عملکرد خواهد شد.
- رعایت کشت گندم با توجه به کشت قبلی و اثرات تناوبی آن در افزایش عملکرد تأثیر قابلتوجهی دارد. کشت گندم پس از محصولاتی مانند چغندرقند، شبدر، ماش، کلزا و محصولات سبزی و سیفی بهشرط رعایت تاریخ کاشت توصیه میگردد. کشت گندم پس از ذرت و برنج توصیه نمیشود. گندم و ذرت هر دو دارای بیماری مشترک فوزاریوم هستند و کشت پیاپی این گیاهان خطر آلوده شدن گیاه را افزایش میدهد.
- اولین آبیاری خاک از اهمیت بالایی برخوردار است و باید برای افزایش سطح سبز مزرعه و جوانهزنی خوب بذور حداقل تا عمق 40 سانتیمتر خاک خیس شود. در صورت کشت دیم باید تاریخ کاشت قبل از شروع بارندگیهای فصلی منطقه باشد و در صورت کشت آبی گندم، حتماً به مقدار کافی آب پس از کشت بذر در اختیار بذور قرار گیرد.