کلزا (Brassica napus L.) با تولید جهانی 70 میلیون تن دانه در سال 2018 دومین گیاه روغنی پس از سویا میباشد. تولید دانه روغنی کلزا بهطور جدی در ایران از اواخر دهه هفتاد با هدف تأمین بخشی از نیاز روغن نباتی کشور و اصلاح تناوب زراعت غلات زمستانه آغاز شد. کلزا یکی از گیاهان روغنی است که دانه آن دارای 42 تا 45 درصد روغن و کنجاله آن حاوی 36 تا 40 درصد پروتئین است. این گیاه دارای 3 تیپ رشد بهاره، بهاره – زمستانه و زمستانه است. این تقسیمبندی بر اساس نیاز سرمایی ارقام کلزا برای گل انگیزی میباشد.
کلزا از گیاهان دانه ریزه بوده لذا تهیه بستر مناسب جهت سبز شدن یکنواخت و ایجاد تراکم بوته کافی بهمنظور ایجاد پوشش گیاهی کافی و بهرهبرداری حداکثری از منابع تولید و شرایط محیطی از اقدامات اولیه برای رسیدن به عملکرد دانه بالا میباشد. برای این منظور زمین مورد نظر باید بعد از برداشت محصول قبلی آبیاری شده و پس از رویش علفهای هرز (ماخار کردن) و رسیدن رطوبت مناسب شخم زده شود. قبل از کشت جهت خرد کردن کلوخها و بقایای محصول قبلی و همچنین ایجاد یکنواختی خاک زمین دیسک شده و سپس قبل از کاشت و ایجاد جوی و پشته اقدام به پخش کودهای پایه (فسفره و پتاسه) و کودهای آلی (مرغی و گاوی کمپوست شده و یا فراوریشده) مورد نیاز بهطور یکنواخت در سطح مزرعه گردد.
برای کاشت بذر میتوان از بذرکارهای مخصوص کلزا و یا بذرکارهای غلات که دارای موزع کلزا و تثبیتکننده عمق هستند استفاده کرد. در صورت استفاده از بذرکار مخصوص کلزا، مصرف کودهای پایه همزمان با کشت انجام میشود. جهت افزایش یکنواختی در سبز شدن مزرعه و افزایش رشد بوته باید بذر در عمق 1 تا 2 سانتیمتری خاک کشت شود.
کلزا به تاریخ کاشت بسیار حساس بوده و عملکرد آن بستگی زیادی به تاریخ کاشت (تاریخ اولین آبیاری) دارد. بهمنظور برداشت حداکثری حتماً باید در دامنه تاریخ کاشت توصیهشده در منطقه اقدام به کاشت بذر کرد. حتماً باید عملیات آمادهسازی زمین و پخش کودهای آلی و پایه قبل از تاریخ کاشت منطقه باشد. در صورت کاشت در زمان مناسب، گیاه در رزت کامل وارد مرحله زمستان گذرانی شده و تحمل گیاه به سرمای زمستان افزایش مییابد. همچنین کاشت در زمان مناسب در مناطق گرم سبب میشود گیاه با رشد رویشی مطلوب وارد فاز زایشی شود و در مرحله حساس پر شدن دانه با گرماهای شدید آخر فصل مواجه نشده و نهایتاً عملکرد کاهش نیابد.
بهعنوان یک اصل کلی تاریخ کاشت مناسب کلزا در هر منطقه حداقل 3 هفته قبل از تاریخ کاشت توصیه شده گندم است. کشت انتظاری برای کلزا قابل انجام است ولی عملکرد از زمان کاشت پاییزه کمتر خواهد بود.
برای توصیه کودی و مدیریت تغذیه اصولی گیاه کلزا باید قبل از کاشت آزمون خاک صورت گرفته و خواص فیزیکی و شیمیایی خاک تعیین شود. در توصیه عمومی گیاه کلزا نیازمند 50 تا 240 کیلوگرم نیتروژن است که از منابع کودی مانند اوره و یا سولفات آمونیوم تأمین میشود. کودهای نیتروژنه بهصورت تقسیط و در سه نوبت پایه، ابتدای ساقه رفتن و قبل از مرحله گلدهی (غنچه دهی کامل) مصرف میشود. بهتر است کود سرک دوم از منبع سولفات آمونیوم باشد.
کود سوپر فسفات تریپل در زمان قبل از کاشت بسته به سطح کشت و میزان عملکرد پیشبینی شده استفاده میشود. مصرف کود سولفات پتاسیم در مرحله خورجین دهی و پر شدن دانه بسیار مهم بوده و موجب افزایش عملکرد میگردد. در مصرف سرک کودهای پتاسه باید از منابع کودی محلول استفاده کرد. کود گوگرد را میتوان با مصرف سولفات آمونیوم بهجای اوره و یا سولفات سایر عناصر نیز تأمین کرد. در صورت وجود علائم کمبود عناصر کممصرف، مصرف خاکی و محلولپاشی هر دو باید انجام شود. در مورد مصرف خاکی آهن بهتر است از منابع کلاته این عنصر استفاده شود. همچنین در زمان محلولپاشی از صابون محلولپاشی مناسب استفاده گردد.
نیاز آبی کلزا مانند گندم است و بهطور متوسط 400 تا 500 میلیمتر میباشد. حساسترین مرحله کلزا به آبیاری مرحله گلدهی و شروع مرحله رشد خورجینها است که در این مراحل باید دوره آبیاری نسبت به قبل کوتاهتر بوده و میزان آب مصرفی بیشتر باشد تا عملکرد دانه بیشتری حاصل شود. دور آبیاری در این مرحله 8 تا 10 روز است و تا شروع رسیدگی گیاه، دور آبیاری باید زیاد شود و در فواصل بیشتری آبیاری صورت گیرد (10 تا 15 روز) و حتی مقدار آب نیز کاهش یابد؛ و تأکید بر آبیاری کلزا در مرحله گلدهی تا خورجین دهی با مقدار آب کافی است. سه نوبت آبیاری در مرحله گلدهی، خورجین دهی و پر شدن دانه ضروری است.
- نکته: کشت دیرهنگام باعث دیر سبز شدن و در نتیجه کوتاه شدن دوره رشد و دیر رسیدن محصول و عملکرد پایین میشود.
- نکته: اولین آبیاری بعد از قرار گرفتن بذر در خاک میباشد.
- نکته: توصیه میشود در مناطق مرطوب کلزا به روش جوی و پشتهای کشت شود چون آبگرفتگی روی پشتهها کمتر بوده و پشتهها زودتر گرم میشود.
- نکته: در آبیاری غرقابی آب در یکجا جمع نشده و آب در جهت جوی حرکت میکند. همچنین جذب نیتروژن در این روش بهتر است.
- نکته: بعد از کشت نباید فارو زده شود زیرا بذر به عمق خاک رفته و احتمال سبز شدن آن کاهش میباید همچنین بذرهای که روی خاک هم قرار گیرند به دلیل عدم عمق مناسب در برابر کوچکترین سرما حساس هستند.