خیار از جمله محصولات است که نیاز غذایی بالایی دارد و محصول زیادي در واحد سطح تولید میکند. نیاز غذایی بالا موجب کاهش سرعت به تعادل رسیدن عناصر غذایی در گیاه میشود که پیامد آن بروز علائم کمبود و یا بیشبود است.
درکشت خیار، انتخاب رقم مناسب از نظر دوره رشد، تراکم، عملکرد و کیفیت محصول و همچنین آزمون خاك قبل از کشت، از نظر حاصلخیزي خاك ضروري است و کاربرد کود باید بر اساس آزمونهای منظم خاك، تجزیه گیاه و مشاهده علائم ظاهري گیاه باشد.
خیار حساسیت ویژهای به شرایط محیطی دارد که سبب کاهش عملکرد و کیفیت آن میشود. از میان این عوامل میتوان به شوري خاك (ناشی از مصرف بیشازحد کود) و آب، حساسیت به یونهای ویژه مثل کلسیم، منیزیم، سدیم، کلر، پر کلرات، نور، دما، رطوبت و علفکش گلايفوسیت اشاره کرد. تغییر عمده در هر کدام از این عوامل سبب کاهش عملکرد و کیفیت میوه میشود.
کشت خیار
آماده کردن خاك
مناسبترین خاك براي خیار گلخانهای از نظر بافت، خاکهای با بافت سبک بهویژه بافت لوم شنی و شنی و شوري کمتر از 4 دسی زیمنس بر متر، درصد سدیم تبادلی کمتر از 6 و pH کمتر از 8/5 است. همچنین شوري آب آبیاري باید کمتر از 1400 میکرو زیمنس بر متر، نسبت جذب سدیم آب، کمتر از 6 تا 7 و pH کمتر از 8 باشد.
آماده کردن خاك براي کشت خیار باید از یک ماه قبل از کشت شروع شود. براي کشت پاییزه، تهیه زمین مانند دیسک زدن، ضدعفونی کردن خاك و کنترل علف هرز باید در تابستان انجام شود تا خیار عکسالعمل خوبی به مواد آلی خاك از خود نشان دهد. به دلیل فقر ماده آلی در اکثر خاکها، استفاده از کود آلی (دامی یا مرغی) پوسیده شده به میزان 10 تا 20 تن به ازای هر هکتار و یا مصرف مطابق آزمون خاك تا حداکثر 2 درصد ماده آلی، براي کشت خیار مناسب و توصیه میشود. همچنین استفاده از ماسه نرم جهت اصلاح بافت و افزایش نفوذپذیري خاك بستر کشت ضروري است.
نیازهاي کودي خیار گلخانهای بر اساس آزمون خاك و دوره رشد گیاه بهطور خلاصه در سه مرحله به شرح زیر تأمین میشود.
قبل از کشت
براي رشد خیار در بستر خاکی و بهمنظور جبران عناصر غذایی ازدسترفته خاك، بر اساس آزمون خاك کودهاي پایه قبل از کشت مصرف میشوند؛ یعنی همه فسفر و پتاسیم مورد نیاز و مقدار کمی از نیتروژن، قبل از کشت استفاده میشود. همچنین کود دامی یا مرغی پوسیده بسته به آزمون خاک به میزان 10 تا 20 تن در هکتار بهصورت مخلوط یا جداگانه مصرف میشود. منبع کود آلی در مناطق مختلف بسته به فصل رشد و سطح زیر کشت و عملکرد مورد انتظار متفاوت است. بهعنوان مثال در منطقه جیرفت و کهنوج کود مرغی بر سایر منابع کود آلی ارجحیت دارد. استفاده از کود آلی (دامی و مرغی) کمپوست نشده، خطر شیوع بیماریها را افزایش داده و اثر چندانی در حاصلخیزي خاك در گلخانه ندارد. کمپوست کردن، خواص بیولوژیک کود را افزایش داده و شوري آن را کاهش میدهد. پس بهتر است از منابع کود آلی کمپوست شده و یا فراوری شده استفاده کرد. بهتر است بعد از کود دهی در تابستان با استفاده از پوشاندن خاك با پلاستیک، خاک آفتاب دهی شود تا خاك تا حد ممکن ضدعفونی گردد.
بعد از انتقال نشاء (کشت گلخانهای)
در این مرحله بهمنظور استقرار گیاه همزمان با آبیاري نشاء، از کودهاي محلول در آب با توجه به آزمون خاك استفاده میشود.
زمان گلدهی
طی فصل رشد، مهمترین عنصر مورد نیاز خیار گلخانهای نیتروژن است. بیشترین نیاز خیار گلخانهای به نیتروژن در زمان گلدهی است. این عنصر باید توسط آب، در هر آبیاری از مواد کودي محلول تأمین شود. کاراترین روش فراهم کردن آب و نیتروژن در کشت خاکی از طریق آبیاري قطرهای است. استفاده زیاد از کودهای نیتروژنه قبل از دوره گلدهی باعث تأخیر در رسیدن، کاهش گلدهی و عملکرد گیاه میشود.
کودهاي فسفاته در خیار موجب افزایش سطح ریشه، گلدهی زود هنگام و در صورت مصرف زیاد موجب گلدهی بیش از اندازه بوته خیار میشود که بعداً موجب ریزش شدید میوه میگردد. تناسب بین 3 عنصر نیتروژن، فسفر و پتاسیم در تنظیم رشد رویشی و زایشی بوته خیار بسیار مهم است. پتاسیم موجب رشد رویشی، افزایش سطح برگ و درشت شدن میوه و افزایش بو و طعم در میوه خیار میشود ولی افزایش بیش از اندازه آن در خاك موجب کمبود کلسیم و منیزیم میگردد.
مصرف اوره فسفات فقط در کشت خاکی توصیه میگردد و در کشت هیدورپونیک قابل مصرف نیست. استفاده از کود فسفاته زیاد در مرحله گلدهی یا استفاده زود هنگام در اوایل کشت موجب گلدهی زیاد خیار در ارقام پر گل شده و سقط شدید میوه را به همراه دارد؛ بنابراین مصرف کود فسفاته باید به اندازه و بر اساس آزمون خاك باشد. درصورتیکه میزان فسفر فراهم خاك بیش از 50 میل گرم در کیلوگرم خاک باشد باید از مصرف کود فسفاته خودداري کرد. برای تأمین فسفر مورد نیاز گیاه میتوان از کودهای اوره فسفات، مونو پتاسیم فسفات، مونو آمونیوم فسفات و … بهره برد.
برای تأمین پتاسیم مورد نیاز گیاه میتوان از کودهای سولفات پتاسیم، سولوپتاس، نیترات پتاسیم و کلرور پتاسیم استفاده کرد. استفاده از کلرور پتاسیم در مناطقی که آب و خاک شور دارند به دلیل داشتن کلر توصیه نمیشود همچنین این کود برای برخی محصولات گلخانه و برخی ارقام خیار مضر است. سولفات پتاسیم در شرایط شور خاک و آب قابل استفاده است ولی به دلیل حضور آنیون سولفات در کود استفاده از این کود در سیستم کود آبیاری در آبهایی که میزان کلسیم آن بالا است توصیه نمیشود؛ زیرا سبب تولید گچ و گرفتگی نازل قطرهچکان میشود
نیترات پتاسیم کود کاملاً محلولی است که حاوي دو عنصر مغذي نیتروژن و پتاسیم است و در دماي بالاي 20 درجه سانتیگراد در آب کاملاً محلول است. در هواي سرد شب این کود در مخزن رسوب میکند؛ بنابراین بایستی توجه داشت که نگهداري این کود در مخازن کود که در محیطی با درجه حرارت پایین هستند موجب رسوب کود در کف مخزن میشود.
برای کودهی بهتر، کود محلول در آب، نیترات کلسیم بهوفور برای گیاه خیار مورد استفاده قرار میگیرد. براي تأمین منیزیم از سولفات منیزیم و گاهی از نیترات منیزیم نیز استفاده میشود. اگرچه آب آبیاري و خاك داراي مقادیر قابلتوجهی از کلسیم و منیزیم میباشند اما خیار گلخانهای به دلیل نیاز بالا، به کود دهی کلسیم و منیزیم احتیاج دارد. خیار جز گیاهان کلسیم و منیزیم دوست است.